ODBUDOWANY KOŚCIÓŁ PW. ŚW. ANNY W CZARNOWĄSACH
Drewniany kościół św. Anny w Czarnowąsach
Wśród drewnianych świątyń województwa opolskiego szczególne miejsce zajmował kościół odpustowy pw. św. Anny w Czarnowąsach. Stał na naturalnym wzniesieniu, tuż przy granicy administracyjnej Opola, przy drodze prowadzącej w kierunku Namysłowa.
Świątynię wzniesiono w latach 1684–1688. Zgodę na jej budowę prepozyt klasztoru ojców premonstratensów w Czarnowąsach, Balthasar De Gerbert von Hornan, uzyskał 5 października 1684 roku. Prace trwały cztery lata, a ich wykonania podjął się mistrz ciesielski Christoph Mlensky (Krzysztof Młeński), który ukończył budowę w 1688 roku za wynagrodzenie wynoszące 200 talarów.
Legenda
Z powstaniem kościoła wiąże się przekazywana z pokolenia na pokolenie legenda, znana do dziś najstarszym mieszkańcom Czarnowąsów. Według opowieści, po zgromadzeniu materiałów budowlanych na nowej parceli po przeciwnej stronie drogi, nocą w niewyjaśniony sposób znalazły się one na miejscu spalonego wcześniej kościoła. Gdy proboszcz ponownie polecił przenieść drewno na wybraną działkę, sytuacja powtórzyła się. Ostatecznie spór o lokalizację zakończył biskup wrocławski, wydając dekret, który zatwierdził budowę nowej świątyni w miejscu poprzedniej oraz pozostawienie jej dotychczasowego wezwania – św. Anny.
Historia tego wyjątkowego kościoła zakończyła się tragicznie 19 sierpnia 2005 roku, kiedy drewniana świątynia została doszczętnie zniszczona w pożarze.
Wystrój wnętrza kościoła św. Anny
Prezbiterium i nawa
Wnętrze kościoła podzielone było na nawę i prezbiterium, które rozdzielał łuk tęczowy. Przy północnej ścianie prezbiterium znajdowała się ambona z wejściem prowadzącym bezpośrednio z zakrystii.
Ołtarz główny ustawiono w pewnym oddaleniu od wielobocznie zamkniętego prezbiterium. Na styku prezbiterium i nawy widoczny był delikatnie zaznaczony transept z dwiema bocznymi kaplicami, zamkniętymi trójbocznie. Kaplice oddzielały od nawy łuki, a ich wnętrza przykrywały drewniane sklepienia beczkowe. Absydy nakryto sklepieniami konchowymi. Przy łuku tęczowym, na ścianach kaplic, umieszczono dwa boczne ołtarze.
Chór muzyczny opierał się na dwóch drewnianych słupach. Pod nim znajdowało się główne wejście do świątyni, zamknięte od góry półkoliście. Na chórze ustawiono trójdzielne organy, a przez otwór w stropie można było dostać się na strych. Po prawej stronie nawy znajdowało się dodatkowe wejście z prostokątnymi drzwiami zakończonymi półkolistym łukiem. Zarówno stropy nawy i prezbiterium, jak i ściany oraz kaplice zdobiły polichromie. Podłogę wykonano z grubych drewnianych desek wzmacnianych ćwiekami.
Polichromie stropu i ścian
Strop prezbiterium zdobił motyw drobnych gwiazd umieszczonych na jasnym, ugrowym tle. Polichromia ścian była podzielona na dwie wyraźne strefy, rozdzielone pasem dekoracyjnym z motywem winorośli oraz obramowaniem utrzymanym w odcieniach umbry, zieleni, żółci i ugru.
Górną część ścian pokrywał wzór stylizowanych szarozielonych lilii na jasnym tle. Tuż pod stropem biegł ozdobny pas z wielobarwnymi medalionami w odcieniach czerwieni, błękitu i zieleni. Dolną partię ścian dekorowały motywy geometryczne i roślinne, zakończone ornamentem przypominającym frędzle zwisającej tkaniny. Cała dekoracja utrzymana była w stonowanej kolorystyce z dominacją odcieni sieny, błękitu, zieleni, żółci i brązu.
Dekoracja malarska stropu oraz ścian w nawie nawiązywała do polichromii zastosowanej w prezbiterium. Różniła się jednak opracowaniem pasa dekoracyjnego biegnącego wokół wnętrza oraz sposobem ozdobienia łuku tęczowego.
Kaplice boczne posiadały podobny wystrój malarski jak prezbiterium i nawa. Na sklepieniach oraz w konchach widniały wypukłe, złocone gwiazdki umieszczone na niebieskim tle. Powierzchnie konch w obu kaplicach podzielono pionowymi pasami, które dodatkowo porządkowały kompozycję dekoracji.
Od frontowej strony chór muzyczny zdobiła polichromia podzielona na pola zbliżone kształtem do kwadratu. W ich obrębie znajdowały się prostokątne kompozycje z motywami geometrycznymi i roślinnymi, wykonane w odcieniach zieleni i brązu na jasnym tle.
Polichromia najprawdopodobniej pochodziła z XVIII wieku, choć niektóre jej fragmenty mogły zostać odnowione lub przemalowane w późniejszym czasie. Zachowała się w dobrym stanie i nie wymagała przeprowadzenia prac konserwatorskich. Pasy znajdujące się przy łączeniach poszczególnych elementów tworzyły harmonijną, jednolitą powierzchnię dekoracyjną.
Ołtarz główny
Drewniany ołtarz główny pochodził z XVII wieku. Była to konstrukcja trójdzielna, dwukondygnacyjna, zakończona ozdobnym zwieńczeniem.
Po bokach ołtarza znajdowały się podwójne kolumny ustawione na wysokich, dekoracyjnych postumentach z gzymsami i kapitelami w stylu korynckim. Pomiędzy kolumnami umieszczono wysunięte pilastry, które wyznaczały nisze wypełniające poszczególne części nastawy.
Górną partię dolnej kondygnacji wieńczył przełamany, profilowany przyczółek. W jego centralnej części znajdował się owalny kartusz otoczony ornamentem akantowym, zawierający łaciński napis:
„Ad Gloriam Dei
Omnipotentis
Et Honorem
Sanctae Annae”
co oznacza: „Na chwałę Boga Wszechmogącego i ku czci świętej Anny”.
Boczne partie ołtarza zdobił ażurowy ornament wykonany w formie stylizowanego suchego akantu. Na odwrocie lewej części bocznej znajdowała się inskrypcja upamiętniająca odnowienie kościoła w 1901 roku.
Mensa ołtarzowa miała prostą, prostokątną formę. W jej centralnej części umieszczono trójdzielne tabernakulum z profilowanymi gzymsami, ozdobione niewielkimi kolumienkami oraz figurami dwóch aniołów. Uzupełnieniem wyposażenia były cztery barokowe drewniane świeczniki o bogatej dekoracji ornamentowej.
Najważniejszym elementem dolnej części nastawy był prostokątny obraz olejny na płótnie, zamknięty od góry półkoliście i umieszczony w wąskiej, złoconej ramie zdobionej motywami liściastymi. Przedstawiał on św. Annę nauczającą Maryję Pisma Świętego. Po obu stronach obrazu, w niszach, znajdowały się figury przedstawiające Ojców Kościoła.
Górna kondygnacja ołtarza miała formę prostokątną i była dekorowana gzymsami oraz parami kolumn zakończonych kapitelami korynckimi. Po bokach znajdowały się obramienia wypełnione ornamentem z suchego akantu. Na łukach przyczółka umieszczono rzeźby dwóch aniołów. Powyżej, na postumentach, ustawiono dwie figury kobiece – po prawej stronie św. Barbarę, a po lewej św. Adelajdę.
Całość wieńczyła górna partia zakończona przełamanym przyczółkiem ozdobionym akantem oraz trzema niewielkimi figurkami aniołków. Centralne miejsce tej części ołtarza zajmował owalny obraz olejny przedstawiający spotkanie Maryi z Elżbietą. Obraz ujęto w wąską, złoconą ramę z dekoracją liściastą.
Ołtarze boczne w nawie kościoła
W miejscu, gdzie nawa łączyła się z prezbiterium, po obu jej stronach znajdowały się dwa drewniane ołtarze boczne wykonane w stylu barokowym, pochodzące z XVII wieku.
Centralną część każdego z nich stanowił olejny obraz na płótnie o wydłużonym, prostokątnym kształcie. Obrazy wyróżniały się ściętymi narożnikami oraz bogato zdobionymi barokowymi ramami. Ich dekorację tworzył ornament akantowy, który w dolnej i górnej partii przechodził w charakterystyczne woluty.
Zwieńczenie ołtarzy stanowił motyw akantu, na którego tle umieszczono mandorlę – świetlistą formę z promieniami i sercem w centrum, otoczoną główkami aniołów. U dołu, po obu stronach obrazów, znajdowały się niewielkie figurki aniołków.
Obraz znajdujący się w lewym ołtarzu przedstawiał św. Norberta, natomiast w prawym ukazano św. Augustyna.
Ołtarze w kaplicach bocznych
Ołtarze znajdujące się w bocznych kaplicach kościoła nawiązywały swoją konstrukcją oraz kompozycją do ołtarza głównego. Różniły się jednak detalami – przede wszystkim wysokością i szerokością podstaw kolumn oraz ich liczbą w poszczególnych kondygnacjach.
W przeciwieństwie do ołtarza głównego nie zastosowano tutaj przełamanych przyczółków. Zastąpił je uskokowo poprowadzony gzyms, który miał wpływ na formę obramienia centralnie umieszczonych obrazów. Odmiennie opracowano również górne partie nastaw, które zamykał półkolisty gzyms. Zamiast większych figur aniołów umieszczono tam mniejsze rzeźby, natomiast całość, podobnie jak w ołtarzu głównym, zwieńczały trzy niewielkie figurki aniołków.
W lewej kaplicy dolną część ołtarza wypełniał obraz olejny na płótnie ukazujący męczeństwo św. Wawrzyńca, natomiast w górnej kondygnacji znajdował się obraz przedstawiający męczeństwo św. Szczepana. Po bokach dolnej części nastawy umieszczono figury świętych – po lewej św. Huberta z dzidą i jeleniem u stóp, a po prawej św. Antoniego oraz św. Alojzego.
W ołtarzu prawej kaplicy centralne miejsce zajmował obraz przedstawiający sceny z życia św. Jadwigi. W górnej części umieszczono natomiast owalny obraz ukazujący chrzest Chrystusa. Dolną partię zdobiły dwie figury przedstawiające książąt Kościoła. W wyższej kondygnacji, po lewej stronie, znajdowała się rzeźba premonstrantki stojącej ze stopami opartymi na lwie.
Oba ołtarze pochodziły z XVII wieku. Wykonano je z drewna, pokryto złoceniami, a wybrane elementy pomalowano białą farbą. Na obu mensach ustawione były barokowe drewniane świeczniki utrzymane w biało-złotej kolorystyce.
Ambona
W miejscu połączenia prezbiterium z ramieniem transeptu znajdowała się wisząca ambona pochodząca z około 1700 roku. Dostęp do niej prowadził od strony zakrystii. Jej frontową część ozdobiono profilowanym gzymsem oraz ornamentem akantowym. Powierzchnię ambony podzielono za pomocą kolumn, a w narożnych niszach umieszczono dwie niewielkie figury biskupów.
Wejście do ambony ujęto w prostokątną dekoracyjną ramę. W jej centralnej części znajdowały się trzy główki aniołków, natomiast boczne pola wypełniał ornament roślinny. Dach ambony, posiadający formę balustrady z gzymsowaniem, zwieńczono figurą św. Pawła ustawioną na ażurowych konsolkach. Od wewnętrznej strony znajdowała się dekoracyjna rozeta.
Tęcza
Przejście między nawą a prezbiterium wyznaczał łuk tęczowy, na którym umieszczono XVIII-wieczną drewnianą rzeźbę przedstawiającą Ukrzyżowanie Chrystusa.
Figura wyróżniała się dużą ekspresją wykonania – szczególnie w sposobie przedstawienia głowy i ciała Chrystusa. Mocno układające się fałdy szaty tworzyły charakterystyczny węzeł po prawej stronie postaci, podkreślając dynamikę kompozycji.
Chrzcielnica
W jednej z bocznych kaplic znajdowała się późnogotycka, drewniana chrzcielnica o trójkątnej podstawie w kształcie stożka. Jej forma, rozszerzająca się ku górze, przypominała kielich.
Rzeźba św. Anny z Maryją
Drewniana rzeźba przedstawiająca św. Annę z Maryją, datowana na około 1700 rok, nie znajdowała się w kościele w chwili tragicznego pożaru i jako jedyny element dawnego wyposażenia przetrwała zniszczenie świątyni.
Była to wolnostojąca grupa figuralna ustawiona na podwójnym, wielobocznym postumencie. Przedstawiała św. Annę trzymającą za rękę małą Maryję. Kompozycja rzeźby została ukształtowana swobodnie, a miękko opadające fałdy szat nadają jej lekkości i naturalności. Kolorystyka całości była spokojna i stonowana.
Cmentarz przy kościele św. Anny
Teren cmentarza otaczającego kościół św. Anny był na przestrzeni lat kilkukrotnie powiększany. W 1934 roku ówczesny proboszcz parafii, ks. Henryk Mainka, doprowadził do rozszerzenia obszaru cmentarnego o 1,8 ha.
W latach 1934–1935 na nowo przyłączonym terenie przygotowano kwatery przeznaczone do pochówków, posadzono drzewa i żywopłoty, wytyczono drogi oraz alejki, a także wykonano trzy studnie. W okresie powojennym, w latach 1945–1953, wydzielono część cmentarza przeznaczoną na pochówki żołnierzy radzieckich. Ich szczątki zostały następnie ekshumowane w 1953 roku i przeniesione na cmentarz przy ul. Katowickiej w Opolu.
Kolejne powiększenie nekropolii zaplanowano w latach 1982–1983. Rada Parafialna w Czarnowąsach, opierając się na opracowaniach specjalistów z Katedry Historii Architektury Politechniki Wrocławskiej oraz zatwierdzonych planach zagospodarowania przestrzennego dla Opola i gminy Dobrzeń Wielki, podjęła decyzję o rozszerzeniu terenu cmentarza o około 2,5 ha.
Kaplica Jubileuszowa
W 1988 roku, z okazji 300-lecia istnienia kościoła św. Anny, przed frontem domu „Pro Morte” wybudowano kaplicę jubileuszową poświęconą Zmartwychwstałemu Chrystusowi.
Najważniejszym elementem jej wyposażenia jest zawieszony drewniany krzyż z figurą Ukrzyżowanego Zbawiciela. U jego podstawy znajduje się ołtarz, przy którym sprawowane są nabożeństwa.
Kaplica wykorzystywana jest szczególnie podczas uroczystości odpustowych ku czci św. Anny, przypadających 26 lipca, a także w czasie obchodów Święta Zmarłych 1 listopada.
W północnej części cmentarza, naprzeciwko głównej bramy wejściowej, znajduje się budynek wzniesiony w latach 1948–1949, który pełnił funkcję miejsca przechowywania zmarłych przed pogrzebem. W jego wnętrzu urządzono również kaplicę wraz z zapleczem sanitarnym.
Źródła:
R. Rippel – „Drewniany kościół św. Anny w Czarnowąsach”
I. Ramus, J. Ramus, M. Czekała – „Drewniane budownictwo sakralne województwa opolskiego”
